Chuyên đề:KINH NGHIỆM TRONG GIẢNG DẠY MỘT SỐ BÀI THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM Ở BỘ MÔN SINH HỌC LỚP 10, 11, 12 (Cô Hồ Thị Dung)

KINH NGHIỆM TRONG GIẢNG DẠY MỘT SỐ BÀI THỰC HÀNH

THÍ NGHIỆM Ở BỘ MÔN SINH HỌC LỚP 10, 11, 12

A. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học nhằm hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh thì vai trò của dạy học thực hành thí nghiệm tại nhà trường vô cùng quan trọng.

Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, nghiên cứu về sự vật, hiện tượng và các quá trình sinh học nên trong chương trình sinh học hiện hành có nhiều nội dung thực hành thí nghiệm. Dạy học thực hành, thí nghiệm tạo niềm tin, hứng tú nghiên cứu khoa học, cũng như rèn luyện cho học sinh khả năng nhanh nhẹn, linh hoạt, khéo léo trong cuộc sống. Để đạt được những mục đích đó đòi học sinh phải được thực hành. Với điều kiện cơ sở vật chất hiện tại chỉ đáp ứng cho nhu cầu tối thiểu của dạy học và với khoảng thời gian ngắn của 1 tiết học đòi hỏi sự tập trung, nhanh nhẹn của học sinh, sự chuẩn bị chu đáo của bộ phận thiết bị cũng như kinh nghiệm, quá trình hướng dẫn thực hành của giáo viên.

Qua quá trình giảng dạy và học hỏi ở đồng nghiệp bản thân tôi đã đúc rút được một số kinh nghiệm trong giảng dạy một số nội dung thực hành, thí nghiệm ở bộ môn sinh lớp 10, 11, 12.

Để góp phần nâng cao hiệu quả dạy học thực hành cũng như tiếp tục được học hỏi ở đồng nghiệp thêm những kinh nghiệm khác qua quá trình nghiên cứu và thảo luận chuyên đề tôi trình bày một số kinh nghiệm mà mình đã đúc rúc được.

B. NỘI DUNG

I. NHỮNG NỘI DUNG THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC LỚP 10, 11, 12:

I.1. Sinh học 10

Tên bài thực hành

Tên thí nghiệm

Yêu cầu chuẩn bị cho thí nghiệm

Bài 12: Thực hành : Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh

- Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh

- Dụng cụ: Kính hiển vi quang học với vật kính X10, X40 và thị kính X10, hoặc X15, lưỡi dao cạo râu, phiến kính, lá kính, ống nhỏ giọt, giấy thấm

- Hóa chất: Dung dịch nước muối hoặc đường loãng

 

- Mẫu vật: Lá cây thài lài tía, có thể dùng thêm củ hành tím

Bài 15: Thực hành : Một số thí nghiệm về enzim.

- Thí nghiệm với en zim catalaza

- Dụng cụ: Dao , ống nhỏ giọt

- Hóa chất: Dung dịch H2O2 , nước đá

- Mẫu vật: Một vài củ khoai tây sống và và vài củ khoai tây đã luộc chín.

- Thí nghiệm sử dụng enzim trong quả dứa tươi để tách chiết ADN.

- Dụng cụ:Ống nghiệm đường kính 1-1,5 cm, cao 10-15cm, pipet, cốc thủy tinh, máy xay sinh tố( hoặc cối chày sứ), vải màn, lưới lọc, ống đong , que tre đường kính 1mm, dài 15cm,

- Hóa chất: Cồn etanol 70-90 độ , nước lọc lạnh, nước rửa chén bát.

- Mẫu vật: Dứa tươi : 1 quả, gan gà tươi hoặc gan lợn( 1 buồng gan gà cho một nhóm học sinh.

Bài 24: Thực hành: Lên men etilic và lactic

- Thí nghiệm Lên men etilic

- Dụng cụ:(Dụng cụ cho mỗi nhóm, lớp 4 nhóm) 3 ống nghiệm đường kính 1-1,5cm, dài 15cm.

- Hóa chất: 20ml dung dịch đường kính (sacarozo) 10%, nước lã đun sôi để nguội.

- Mẫu vật: Bánh men mới chế tạo giã nhỏ lấy bột mịn hoặc nấm men thuần khiết.

- Thí nghiệm lên men lactic

- Dụng cụ:Thìa, cốc đong, cốc đựng, ấm đun nước, bình muối dưa, dao .

- Hóa chất: dung dịch NaCl

- Mẫu vật: 1 hộp sữa chua Vinamilk, 1 hộp sữa đặc có đường, cải sen hoặc bắp cải

Bài 28: Thực hành : Quan sát một số vi sinh vật

- Nhuộm đơn phát hiện và quan sát một số vi sinh vật.

- Dụng cụ:

+Kính hiển vi, phiến kính, lá kính, que cấy , đèn cồn, giá ống nghiệm, , chậu đựng nước rửa, pipet, giấy lọc cất nhỏ.

- Hóa chất: 6g thuốc nhuộm xanh metilen, 100mi etanol 90%, 10 thuốc nhuộm đỏ ( fuchsin kiềm) 100ml etanol 90%

- Mẫu vật:

+Nấm men rượu hoặc nấm dại váng dưa cà, bánh men tán nhỏ.

+ Nấm mốc: Để vỏ cam , vỏ quýt, hay cơm nguội trong đĩa Petri trước 1 tuần

 

I. 2. Sinh học 11

 

Tên bài thực hành

Tên thí nghiệm

Yêu cầu chuẩn bị cho thí nghiệm

Bài 7: Thực hành thoát hơi nước và vai trò của phân bón

- Thí nghiệm thoát hơi nước

- Dụng cụ: Kẹp gỗ hoặc nhựa, lam kính, giấy lọc, cốc thủy tinh loại 2 lít, máy sấy, bình hút ẩm

- Hóa chất: Dung dịch cobanclorua 5%.

 

- Mẫu vật: Cành cây có lá bản to.

Bài 7: Thực hành vai trò của phân bón

- Thí nghiệm về vai trò của phân bón NPK

- Dụng cụ: Chậu nhựa, hoặc cốc thủy tinh loại 2 lít, tấm xốp

- Hóa chất: Phân NPK, nước sạch.

- Mẫu vật: Một số loại cây trồng được trong dung dịch.

Bài 13: Thực hành phát hiện diệp lục và carotenoit

- Thí nghiệm phát hiện diệp lục.

- Dụng cụ:

+ Cối, chày sứ, dao, kéo, thớt.

+ Cốc thủy tinh loại 50ml.

+ Ống nghiệm, giá để ống nghiệm.

- Hóa chất: Nước cất hoặc nước sạch; cồn 960

- Mẫu vật: Lá xanh, lá vàng củ nghệ hoặc cà rốt…

- Thí nghiệm phát hiện carotenoit.

Bài 7: Thực hành phát hiện hô hấp ở thực vật

- Phát hiện hô hấp qua sự thải CO2

- Dụng cụ:

+Bình thủy tinh, nút cao su có 2 lỗ.

+ Phễu thủy tinh.

+ Ống nghiệm.

+ Ống dẫn khí chữ U.

- Hóa chất: Dung dịch nước vôi trong.

- Mẫu vật: Hạt đậu, lạc, lúa mới nhú mầm

 

- Phát hiện hô hấp qua sự hút O2

- Dụng cụ:

+ Lọ thủy tinh có nút, que nến.

+ Ấm siêu tốc, cốc nhựa.

+ Máy lữa.

- Mẫu vật: Hạt mới nhú mầm.

 

Thực hành: Đo một số chỉ tiêu sinh lí ở người.

- Đếm nhịp tim

- Ống nghe tim phổi

 

- Đo thân nhiệt

- Nhiệt kế y tế

 

- Đo huyết áp

- Huyết áp kế đồng hồ hoặc điện tử

Thực hành: Hướng động

Thí nghiệm phát hiện hướng trọng lực của rễ cây

- Dụng cụ:

+ Chuông nhựa, đĩa có đáy sâu.

+ Tấm xốp, đinh ghim, dao lam, giấy lọc.

- Hóa chất: Nước sạch.

- Mẫu vật: Các loại hạt đã mọc mầm có rễ thẳng, dài 2 – 3 cm

Thực hành xem phim về tập tính ở động vật

 

- Máy tính, máy chiếu.

- video về tập tính ở động vật.

Thực hành xem phim về sinh trưởng, phát triển ở động vật

 

- Máy tính, máy chiếu.

- Video về phát triển ở động vật.

Thực hành nhân giống vô tính ở thực vật

- Thí nghiệm giâm cành

 

 

- Dụng cụ:

+ Dao sắc, kéo sắc.

+ Dây nilon bản rộng 2 cm.

+ Giá thể (Đất, phân chuồng…)

- Các loại cành giâm (sắn, hoa, khoai lang..), cành chiết, ghép: Cam, chanh, ổi…

- Chậu đất, vườn trường.

- Thí nghiệm chiết cành

 

 

- Thí nghiệm ghép cành

 

 

I.3.Sinh học 12

 

Tên bài thực hành

Tên thí nghiệm

Yêu cầu chuẩn bị cho thí nghiệm

Bài 7: Thực hành quan sát các dạng đột biến

- Tiêu bản quan sát đột biến số lượng NST

- Dụng cụ: Kính hiển vi quang học với vật kính X10, X40 và thị kính X10, hoặc X15

- Mẫu vật: Tiêu bản NST

Bài 14: Thực hành lai giống

- Thí nghiệm: Lai cá kiếm mắt đen với cá cá kiếm mắt đỏ.

- Thí nghiệm: Lai cá mún mắt xanh với cá mún mắt đỏ

-Thí nghiệm: Lai cá khổng tước đực có vây lưng hình dải với cá khổng tước cái không có vây lưng hình dải

 

Thực hành: quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên

 

- Cho HS tham quan ngoài thiên nhiên hoặc tổ chức cho học sinh xem băng hình về tài nguyên, sử dụng tài nguyên, hậu quả... Sau đó thảo luận

 

II. MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG QUÁ TRÌNH GIẢNG DẠY THỰC HÀNH Ở MỘT SỐ BÀI TRONG SINH HỌC 10, 11, 12.

II. 1 Cách sử dụng kính hiển vi

Trong chương trình sinh học 10,12 có nhiều bài thực hành phải sử dụng kính hiển vi. Để quan sát được các tiêu bản trong thời gian ngắn với số lượng lớn học sinh nhưng số lượng kính hiển vi rất ít thì việc giáo viên phải thành thạo cách sử dụng kính là hết sức quan trọng.

Cách sử dụng kính hiển vi: (đối với kính hiển vi quang học lấy ánh sáng điện)

- Bước 1: Khi kính hiển vi đang ở chế độ an toàn (bàn kính ở vị trí thấp nhất, chưa bật công tắc điện) chúng ta đưa tiêu bản lên bàn kính, gài chặt tiêu bản.

- Bước 2: Đưa vật kính có độ phóng đại nhỏ nhất (vật kính X4 hoặc X10 tùy loại máy) vào vị trí quan sát -> bật công tắc điện, sử dụng ốc sơ cấp nâng bàn phím lên tận vật kính.

- Bước 3: Chỉnh độ sáng phù hợp, điều chỉnh vị trí tiêu bản, sử dụng ốc sơ cấp nâng hạ tiêu bản -> quan sát tìm vị trí có mẫu vật rõ nhất.

- Bước 4: Chuyển tiêu bản sang vật kính lớn hơn (X40 hoặc x100 ), dùng ốc vi cấp điều khiển từ từ để tìm vị trí thấy tiêu bản rõ nhất. Nếu sử dụng vật kính X100 phải có dầu soi kính.

- Bước 5: Sau khi quan sát-> sử dụng ốc sơ cấp hạ bàn kính xuống vị trí thấp nhất, lấy tiêu bản ra -> tắt công tắc -> vệ sinh kính sạch sẽ và bảo quản kính.

II. 2 Một số lưu ý trong một số bài thực hành.

II.2.1 Sinh học 10:

* Bài 12: Thực hành: Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh

- TN1: Quan sát hiện tượng co và phản co nguyên sinh ở tế bào biểu bì lá cây:

Đối với thí nghiệm này 2 việc chúng ta cần chuẩn bị là:

+ Mẫu vật (lá cây thài lài tía, hoặc lá lẽ bạn, hoặc củ hành tím).

+ Hóa chất là (nước cất, dung dịch nước muối hoặc đường loãng).

Nếu sử dụng lá thài lài tía, hoặc lá lẽ bạn thì thí nghiệm quan sát rất rõ, nếu sử dụng củ hành tím thì tiêu bản mờ hơn. Đồng thời trong một số trường hợp học sinh có thể làm tiêu bản nhưng không tìm được các tế bào co nguyên sinh thì giáo viên phải hướng dẫn học sinh có thể do dung dịch pha chưa đạt yêu cầu. Hoặc trong mô có các tế bào có nồng độ khác nhau nên sẽ có tế bào co nguyên sinh nhưng lại có tế bào không co. Nên giáo viên phải hướng dẫn học sinh tìm vị trí những tế bào co nguyên sinh.

- TN2: Thí nghiệm phản co nguyên sinh và việc điều khiển sự đóng mở khí khổng.

Đối với thí nghiệm này chúng ta chuẩn bị:

+ Mẫu vật (lá thài tía,lá lẽ bạn hoặc lá khoai lang).

+ Hóa chất (nước cất, hoặc nước muối loãng, hoặc nước đường loãng.

Trong thí nghiệm này giáo viên cần chú ý:

+ Hướng dẫn học sinh kỉ thuật tách tiêu bản mỏng có một lớp tế bào còn nguyên chất nguyên sinh là rất quan trọng. Đối với lá khoai lang khó tách nên cần rèn luyện cho các em kỉ thuật tách.

+ Học sinh rất hay nhầm giữa khí khổng đóng và mở -> giáo viên phải yêu cầu hoặc hỗ trợ học sinh tìm và chỉ rõ 2 trạng thái đóng, mở của khí khổng (nếu khí khổng mở khoảng lỗ khí sáng, nếu đóng thì khoảng giữa lỗ khí có màu đen, hoặc khe sáng rất hẹp).

* Bài 20: Thực hành quan sát các kì của nguyên phân trên tiêu bản hiển vi

Trong bài này chúng ta cần chú ý: Muốn quan sát được nhiễm sắc thể ở các kì nguyên phân hoặc giảm phân thì phải sử dụng kính ở vật kính X40 hoặc X 60.

* Bài 28: Thực hành : Quan sát một số vi sinh vật

Trong bài này để cho học sinh quan sát các vi sinh vật chúng ta có thể:

- Thực hiện thí nghiệm nhuộm đơn như trong sách giáo khoa, và chú ý kĩ thuật hơ tiêu bản trên đèn cồn không để quá gần sẽ làm hỏng mẫu.

- Có thể cho học sinh quan sát một số vi sinh vật trong chậu nước rữa, nước ao hồ có sử dụng thêm bông không thấm nước để khoanh vùng vi sinh vật.

- Có thể cho học sinh quan sát nấm mốc và giáo viên hướng dẫn cách lấy mẫu để tránh tình trạng làm nát các sợi nấm.

II.2.2. Sinh học 11:

* Bài 7: Thực hành thoát hơi nước và vai trò của phân bón

- Thí nghiệm thoát hơi nước:

+ Chúng ta sử dụng mẫu vật là cành cây vừa cắt ra khỏi cây, hoặc cành cắt ra và để trong cốc nước.

+Dụng cụ chuẩn bị giống sách giáo khoa, có thể thay kẹp gỗ bằng kẹp nhựa phơi áo quần.

-> Chú ý: Khi làm thí nghiệm:

+ Không kẹp giấy côban vào gân lá.

+ Nên sử dụng 2 kẹp gỗ hoặc giấy cho 1 tiêu bản.

+ Kết quả thí nghiệm chính xác khi chúng ta quan sát thời gian giấy bắt đầu đổi màu ở mặt trên, mặt dưới. và diện tích giấy đổi màu khi để không quá lâu.

+ Khi cắt giấy có thể cắt xong rồi tẩm dung dịch cobanclorua và sấy khô hoặc sấy tấm giấy dài rồi cắt. Nên sấy trước cắt sau, cắt với kích thước 2cm x 2cm là tốt.

- Với thí nghiệm về vai trò phân bón: Có thể thực hiện theo SGK hoặc thay chậu cây bằng hộp 1 – 2 lít có bọc vải đen xung quanh và phía trên dùng tấm vài có khoét lỗ nhỏ vừa với đường kính cây mầm.

* Bài 13: Thực hành phát hiện diệp lục và carotenoit

Trong thí nghiệm này, đây là thí nghiệm định tính nên giáo viên không nên cho học sinh nghiền mẫu vật, chỉ cần cắt với số lát mẫu vật(lá cây/ hoặc củ cà rốt) ngang nhau. Nếu lấy 0,2 g thì kết quả thí nghiệm sẽ không rõ, nhất là mẫu cà rốt. Nên chúng ta tăng lượng mẫu vật lên 2- 3 gam.

* Bài 14: Thực hành phát hiện hô hấp ở thực vật

- Thí nghiệm: Phát hiện hô hấp qua sự thải CO2: Trong thí nghiệm này chúng ta cần chú ý:

+ Phải đậy nút cao su có gắn phễu thủy tinh thật chặt (nếu không chặt khi cho nước vào phễu thì CO2 sẽ bị đẩy ra quanh miệng bình và thí nghiệm không thành công).

+ Chúng ta có thể làm thí nghiệm trước đó 1 buổi/ hoặc 1 ngày. Hoặc kết quả sau thực hành khoảng 1,5 – 2h là thấy rõ hiện tượng.

- Thí nghiệm: Phát hiện hô hấp qua sự hút O2

Đối với thí nghiệm này, tiến hành thí nghiệm giống SGK, nhưng có thể thay lọ trong sách bằng lọ thủy tinh có nắp dạng khác cũng được, và khi đưa que nến vào phải đưa từ từ.

* Bài 25: Thực hành hướng động

- Khi thực hành thí nghiệm này chúng ta cần chọn cây mầm có rễ thẳng.

- Có thể thay tờ giấy lọc bằng tấm vải.

II. 2. 3. Sinh học 12:

* Bài 7: Quan sát tiêu bản nhiễm sắc thể của người bình thường hoặc bất thường.

Thí nghiệm này nếu sử dụng kính ở vật kính X40 sẽ rất khó quan sát. Nên chúng ta phải xem tiêu bản ở vật kinh X100 và có dầu soi kính thì học sinh mới có thể đếm được số lượng NST trong tế bào cũng như nhìn thấy các cặp nhiễm sắc thể bất thường.

III. KẾT LUẬN

Trên đây là một số kinh nghiệm trong quá trình thực hành thí nghiệm bản thân tôi đã rút ra được trong quá trình dạy học khi giảng dạy bộ môn sinh học lớp 10, 11, 12. Mong muốn của bản thân có thể trang bị thêm một số kinh nghiệm cho đồng nghiệp góp phần nâng cao hiệu quả dạy học thực hành thí nghiệm bộ môn Sinh học tại trường THPT Nguyễn Trung Thiên. Đồng thời những kinh nghiệm nói trên cũng mang tính chủ quan của bản thân nên rất mong được sự góp ý và chia sẽ kinh nghiệm của các đồng nghiệp để tôi có thêm kinh nghiệm trong quá trình dạy học thực hành, thí nghiệm.

Ngoài ra với số lượng kính hiển vi trong phòng thực hành hiện có thì việc rèn luyện kĩ năng củng như để 100% học sinh được quan sát tiêu bản là rất khó khăn. Kính mong Ban giám hiệu nhà trường trang bị thêm cho bộ môn sinh một số kính hiển vi.

 

Hết./.

 

DUYỆT CỦA BAN CHUYÊN MÔN DUYỆT CỦA TT CHUYÊN MÔN

Bài tin liên quan
Chính phủ điện tử
Tin đọc nhiều
Liên kết website
Thống kê truy cập
Hôm nay : 96
Hôm qua : 3.047
Tháng 08 : 1.362.943
Năm 2022 : 1.694.971